BAHAGI 2: ANG HUKAY NG MGA BUMUBULONG NA ANINO
Bumagsak ang bawat piraso ng tinanggal na tabla sa sahig, lumikha ng tunog na tila basag na katahimikan sa loob ng kubo. Sa bawat pagbaon ng bareta sa marupok na kahoy, lalong sumisingaw ang masansang na halong amoy ng basa at nabulok na lupa, amoy ng lumot, at kakaibang asupre na dumikit agad sa lalamunan nina Marco at Jun. Napahawak si Lila sa kanyang bibig, napaatras hanggang sa sumadsad ang kanyang likod sa marupok na dingding. Umiiyak siya nang walang boses—ang mga luha niya ay patuloy lang na dumadaloy habang nanginginig ang buong katawan.
“Jun, itutok mo rito ang ilaw,” utos ni Marco. Basa na ng malamig na pawis ang kanyang noo sa kabila ng hanging pumapasok sa bintana.
Nang tumutok ang sinag ng flashlight sa nilikhang butas, halos mapamura si Jun. Hindi lamang ito basta hukay na itinabon sa lupa. Sa ilalim ng sahig ay may isang makipot na lagusan pababa, parang lumang imbakan ng pananim o taguan noong panahon ng digmaan na sadyang pinalalim. Ang mga pader nito ay gawa sa siksik na putik na may mga bakas ng kuko at gasgas, na animo’y may nagtangkang umakyat gamit ang sariling mga daliri.
“Toto…” tawag ni Marco sa bata, sinusubukang panatilihing matatag ang kanyang boses upang hindi madagdagan ang takot ng paslit. “Paano mo nalamang naririto ang tatay mo?”
Lumapit ang bata sa gilid ng hukay, walang bahid ng pag-aatubili o pangamba sa kanyang mukha. “Kasi tinatawag niya ako tuwing madaling araw, Kuya Pulis. Sinasabi niya, ‘Toto, buksan mo… malamig dito… nagugutom ako.’ Pero binantaan ako ni Tito Berto na kung gagalawin ko ang mga tabla, isasama niya ako sa ilalim.”
Napatigil si Marco. “Sino si Berto?” mabilis niyang tanong, saka lumingon nang matalim kay Lila.
Hindi nakasagot ang babae. Namutla siya nang husto, tila binanggit ang pangalan ng demonyo. Si Berto—ang sarili niyang kapatid, isang lalaking kilala sa baryo na may masamang bisyo at matagal nang may alitan sa kanyang asawang si Ramon dahil sa lupang kinatitirikan ng kanilang bahay.
Bago pa makapagsalita si Jun para humingi ng backup sa radyo, isang kaluskos ang umalingawngaw mula sa pinakailalim ng hukay. Tunog iyon ng kalawanging bakal na kinakaladkad sa bato, kasunod ng isang paos, paos na halinghing. Hindi iyon guni-guni. May taong humihinga roon. May gumagalaw sa gitna ng kadiliman.
“Diyos ko…” bulong ni Jun, napaatras habang hinahawakan ang hawakan ng kanyang baril. “Buhay nga.”
Walang pag-aaksaya ng oras, kumuha si Marco ng lubid mula sa patrol car at maingat na bumaba sa makipot na butas. Sa bawat pulgada ng kanyang pagbaba, lalong lumalamig ang hangin, parang pumasok siya sa loob ng isang nitso. Paglapat ng kanyang bota sa malambot na putik sa ilalim, itinutok niya ang kanyang dalang ilaw sa sulok.
Doon, nakatali ang mga kamay at paa ng makakapal na kadena sa isang kalawanging tubo, nakalugmok ang isang lalaking halos buto’t balat na lamang. Mahaba ang maruming balbas, punit-punit ang damit, at puno ng sugat ang balat. Si Ramon. Nang tamaan ng liwanag ang kanyang nanlalabong mga mata, dahan-dahan itong gumalaw at pabulong na nagsalita: “Tulungan mo… ang anak ko… babalik siya…”
Ngunit bago pa man mahawakan ni Marco ang mga kadena upang kalagan ito, biglang lumitaw ang isang anino sa bunganga ng butas sa itaas. Isang mabigat na bagay ang humampas kay Jun, na nagpatumba sa kanya sa sahig na may kasamang malakas na lagabog.
Nagsimulang tumili si Lila. “Berto! Huwag! Maawa ka!”
Isang mabigat na sako ng semento ang biglang ibinagsak mula sa itaas papunta sa hukay, muntik nang tumama sa ulo ni Marco. Nilingon ni Marco ang itaas at nakita ang isang lalaking may hawak na itak, nanlilisik ang mga mata, handang takpan muli ang lihim na matagal na nilang inilibing nang buhay.