PART 2
Nang makatuntong ako sa bukana ng kusina, parang sinaksak ng punyal ang dibdib ko sa nakita ko.
Hindi lang iilang pirasong plato ang nasa lababo. Tambak ang mga kaldero, kawali na may nanigas na mantika, at patong-patong na baso na halatang inipon mula pa kaninang umaga. Nakatayo roon si Isabel. Nakatalikod siya sa akin, bahagyang nakasandal ang mabigat niyang tiyan sa gilid ng lababo para lang maibsan ang pamimitig ng kanyang likod. Nanginginig ang kanyang mga binti habang pilit na kinukuskos ang isang malaking lutuan.
Nang humakbang ako palapit, nakita ko ang repleksyon ng mukha niya sa bintana sa tapat ng lababo. Umiiyak siya. Tahimik na pumapatak ang mga luha niya, humahalo sa maruming tubig ng sabon.
“Isabel…” mahinang tawag ko.
Napapitlag siya. Halos mabitawan niya ang hawak na basahan nang lumingon siya sa akin. Mabilis niyang pinunasan ang kanyang pisngi gamit ang basang braso, pilit na ngumiti, at inayos ang buhok niyang gulo-gulo at basang-basa ng pawis.
“M-Marco? Nandiyan ka na pala,” nanginginig ang boses niya, pilit pinatitibay ang sarili. “Gutom ka ba? Sandali lang, tapusin ko lang ‘tong mga kawali ni Mama, tapos ipaghahanda kita ng hapunan—”
Hindi ko na siya pinatapos. Lumapit ako agad at hinawakan ang dalawa niyang kamay. Malamig ang mga daliri niya, kulubot sa labis na pagkababad sa tubig at sabon, at nanginginig sa matinding pagod. Nang tingnan ko ang kanyang mga paa, halos sumabog ang galit ko—namamaga ang kanyang mga bukong-bukong, namumula, at halatang ilang oras nang nakatayo sa kabila ng mahigpit na bilin ng doktor na mag-bedrest.
“Bakit ikaw ang gumagawa nito?” mariin ngunit pigil ang galit na tanong ko. “Isabel, walong buwan na ang tiyan mo. Sabi ng doktor bawal kang mapagod. Bakit ikaw ang naghuhugas ng lahat ng ito?!”
Napayuko si Isabel. Nanginig ang kanyang balikat at hindi na niya napigilan ang paghagulgol. “A-ayoko kasing magalit si Mama… Sabi niya, dahil nakikitira lang ako rito at ikaw ang bumubuhay sa akin, dapat daw may silbi ako sa bahay. Sinubukan kong magpahinga kaninang hapon, Marco, pero kinalabog ni Steph ‘yong pinto ng kwarto. Inutusan akong maglaba ng mga damit nila dahil may lakad daw sila bukas. P-pagkatapos, pinagluto nila ako ng hapunan… at ngayon, ito…”
Bawat salitang lumalabas sa bibig ng asawa ko ay parang asidong tumutunaw sa konsensya ko. Habang nagpapakamatay ako sa trabaho sa pag-aakalang inaalagaan nila ang mag-ina ko, ginagawa pala nilang alipin ang babaeng pinakasalan at ipinangako kong poprotektahan.
Binitawan ko ang mga kamay ni Isabel, kinuha ang basahan sa lababo, at marahas iyong ibinalibag sa sahig.
“Tama na,” bulong ko. “Huwag mo nang hahawakan kahit isang kutsara rito.”
Bago pa man makapagsalita si Isabel, narinig kong pumasok sa kusina si Mama, hawak pa rin ang abaniko niya, kasunod sina Steph at Bea na may hawak na basong walang laman.
“Aba, Marco, nandiyan ka pala sa kusina!” bungad ni Mama na tila walang anumang maling nangyayari. “Mabuti at napagsabihan mo ‘yang asawa mo. Kanina pa ‘yan d’yan, ang bagal-bagal kumilos! Konting hugasin lang, inabot na ng alas-diyes. Paki-bilisan kamo at nang mai-mop na niya ‘yong sahig. Steph, iwan mo na diyan ‘yang baso mo para mahugasan din.”
Inilapag ni Steph ang baso sa tapat ni Isabel nang walang kaabug-abog. “Ate, paki-hugas na rin ‘to. Saka ‘yong puting blouse ko, siguraduhin mong plantsado bukas nang umaga, ha?”
Tumingin ako kay Steph. Pagkatapos ay kay Mama.
Ang mga taong ito… ang pamilyang itinaguyod ko sa loob ng labintatlong taon. Ang pamilyang binigyan ko ng marangyang buhay, binilhan ng mga mamahaling gamit, at pinag-aral sa magagandang eskwelahan. Wala silang bahid ng hiya. Wala silang katiting na awa sa babaeng nagdadala ng dugo at laman ko.
Hinarap ko si Mama. Nanlilisik ang mga mata ko, at sa unang pagkakataon sa buong buhay ko bilang isang masunuring anak, naramdaman ko ang kakaibang lamig sa tono ng boses ko.
“Sino ang nagbigay sa inyo ng karapatang gawing katulong ang asawa ko sa sarili kong pamamahay?” malamig ngunit umaalingawngaw kong tanong.
Napatigil si Mama sa pagpaypay. Nabitin sa ere ang ngiti ni Steph.
“A-ano bang pinagsasabi mo, Marco?” medyo natatarantang sagot ni Mama. “Tinuturuan ko lang siyang maging mabuting maybahay! Baka nakakalimutan mo, nanay mo ako! At ‘yang babaeng ‘yan, nakikitira lang dito sa bahay natin!”
“Bahay natin?” mapait akong tumawa, isang tawang puno ng poot at pagkasuklam. “Walang ‘atin’ dito, Ma. Ako ang nagbayad ng bawat sentimo sa lupang kinatatayuan ninyo. Ako ang nagpakain sa inyo. At ngayon, ipapamukha ninyo sa akin na nakikitira lang ang asawa ko?!”
Napasinghap si Mama habang unti-unting lumalapit si Bea at Nicole mula sa sala, bakas sa mukha ang matinding takot dahil ngayon lamang nila nakitang sumabog ang kuya nilang dating laging tahimik at nagpaparaya.