“SANA SULIT ANG LAHAT NG TAONG MALAYO AKO SA IYO.” ITO ANG LAGING DALANGIN NG ISANG OFW NA HINDI NAKAUWI SA LOOB NG SAMPUNG TAON UPANG MAKATIPID AT MAKAPAG-IPON PARA SA PAG-AARAL NG KANYANG ANAK. SUBALIT SA KANYANG BIYAHE PABALIK NG BANSA, NAPALITAN NG WALANG KAPANTAY NA LUHA AT LIGAYA ANG LAHAT NG LUNGKOT AT PANGUNGULILA. NANG MAGSALITA ANG PILOTO SA INTERCOM UPANG BATIIN ANG MGA PASAHERO, DOON NA BUMUHOS ANG KANYANG LUHA—DAHIL ANG BOSES NA IYON AY ANG BOSES NG KANYANG ANAK! ANG ANAK NA DATI’Y KINAKAILANGAN NIYANG IWAN PARA PANGARAPIN ANG MAGANDANG BUKAS, NGAYON AY SIYANG PILOTO NA NG EROPLANONG LIGTAS NA NAG-UUWI SA KANYA SA PAMILYA. ISANG PATUNAY NA ANG BAWAT PATAK NG PAWIS AT LUHA NG MAGULANG AY MAY MASAYANG KAPALIT SA TAMANG PANAHON. 👨✈️👵✨
Hingal na hingal si Aling Rosa habang hinihila ang kanyang dalang maleta sa loob ng King Khalid International Airport sa Riyadh, Saudi Arabia. Sampung taon siyang nagtrabaho bilang kasambahay sa ibang bansa.
Sa loob ng sampung taong iyon, ni minsan ay hindi siya nakauwi sa Pilipinas.
“Sayang ang pamasahe,” lagi niyang sinasabi sa sarili. “Mas mabuti pang ipadala ko na lang ang pera para sa matrikula ni Miguel.”
Naalala niya ang kanyang anak na si Miguel. Nasa high school pa lamang ito nang umalis siya. Ngayon ay dalawampu’t anim na taong gulang na. Sa pamamagitan lamang ng mga video call sila nagkikita. Sa maliit na screen ng kanyang cellphone, nasaksihan niya kung paano lumaki ang anak, mula sa pagtatapos nito sa high school hanggang sa araw ng pagtatapos sa kolehiyo.
Iisa lamang ang pangarap ni Miguel: ang maging piloto.
Ngunit napakamahal ng pag-aaral sa isang paaralan ng abyasyon. Halos hindi sapat ang buong sahod ni Aling Rosa para matustusan ang lahat ng gastusin.
Kaya nag-overtime siya, naglalaba sa ibang pamilya tuwing araw ng kanyang pahinga, at nagtiis na kumain ng instant noodles upang maipadala lamang ang perang kailangan ng kanyang anak sa pag-aaral.
Ngayon, tuluyan na siyang uuwi sa Pilipinas. Hindi na siya babalik sa ibang bansa upang magtrabaho. Tumatanda na siya, madalas nang sumakit ang kanyang likod, at unti-unti nang kumukulubot ang kanyang balat.
Sumakay siya sa eroplano at nagtungo sa kanyang upuan sa economy class. Siksikan ang mga pasahero.
Umupo siya sa 42A, sa tabi ng bintana, at marahang ipinikit ang kanyang mga mata.
“Salamat po, Panginoon,” bulong niya. “Kahit napakahirap ng lahat, sa wakas ay nakapagtapos din ang anak ko.”
Biglang umalingawngaw ang isang tinig mula sa speaker ng eroplano.
“Magandang hapon po sa inyong lahat. Ako ang inyong kapitan. Maligayang pagdating sa ating biyahe patungong Maynila.”
Biglang napadilat si Aling Rosa.
Pamilyar ang tinig na iyon. Para bang napakaraming beses na niya itong narinig noon. Biglang kumabog nang malakas ang kanyang dibdib.
“Inaasahan nating magiging maayos ang ating paglipad ngayong araw. Ngunit bago tayo lumipad, mayroon muna akong isang espesyal na anunsiyo.”
Bahagyang nanginginig ang tinig ng kapitan.
“Mayroon tayong isang napakaespesyal na pasahero sa eroplano ngayong araw. Nakaupo siya sa 42A.”
Nanlaki ang mga mata ni Aling Rosa.
42A?
Siya iyon!
Napalingon sa kanya ang mga pasaherong katabi niya.
“Sampung taon na ang nakalilipas, umalis siya sa Pilipinas upang magtrabaho bilang kasambahay. Nagkuskos siya ng mga sahig, naghugas ng mga pinggan, at nag-alaga ng mga anak ng ibang tao para lamang makapagpadala ng pera na pantustos sa pag-aaral ko sa paaralan ng abyasyon.”
Nagsimulang tumulo ang mga luha ni Aling Rosa. Nanginginig niyang tinakpan ang kanyang bibig.
“Hindi niya…”
Maraming salamat sa pagsama sa kuwento hanggang dito Simula pa lamang ito… Nasa comments na ang susunod na bahagi 👇
“Hindi niya kailanman nakita kung gaano ako kalungkot tuwing Pasko. Hindi niya alam kung ilang beses akong umiyak habang pinapanood siyang ngumiti sa video call, kahit halatang pagod na pagod na siya.”
Napahinto ang kapitan.
Sa upuang 42A, mahigpit na napakapit si Aling Rosa sa magkabilang sandalan. Nanginginig ang kanyang mga daliri. Hindi na niya kailangang marinig ang pangalan ng nagsasalita.
Si Miguel iyon.
Ang batang dati niyang pinapatulog sa pamamagitan ng pagkanta. Ang anak na umiiyak sa telepono tuwing tinatanong kung kailan siya uuwi. Ang binatang minsang nangakong balang-araw, siya naman ang maghahatid sa kanyang ina sa eroplano.
Pero sandali…
Bakit naroon ang anak niya?
Ang huling sinabi ni Miguel sa kanilang video call ay nasa Cebu ito para sa isang pagsasanay. Hindi raw siya makakapunta sa airport para sunduin ang kanyang ina.
“Pasensiya ka na, Ma. May trabaho kasi ako. Baka si Tita Lorna muna ang sumundo sa iyo.”
Tatlong gabi niyang iniyakan ang sinabi ng anak.
Sampung taon siyang naghintay. Akala niya, sa araw ng kanyang pag-uwi, walang Miguel na yayakap sa kanya.
Ngayon, naririnig niya ang boses nito mula sa cockpit.
“Ma…”
Muling umalingawngaw ang tinig ng kapitan.
“Kung naririnig mo ako ngayon, sana huwag ka munang umiyak. Hindi pa nga tayo nakakaalis, eh.”
May ilang pasaherong natawa. May isang matandang lalaki sa kabilang hanay na naglabas ng panyo.
Ngunit hindi matawa si Aling Rosa.
Parang may nakabara sa kanyang lalamunan.
“Ma, naaalala mo ba noong bata pa ako, lagi akong gumagawa ng eroplanong papel? Tinatapon ko mula sa bintana natin, tapos nagagalit ka dahil nahuhulog sa bubong ni Mang Tonyo?”
Napatawa si Aling Rosa sa gitna ng kanyang pag-iyak.
“Aba, loko ka talaga, Miguel…”
Hindi niya namalayang malakas na pala niyang nasabi iyon.
“Palagi mong sinasabi noon na balang-araw, sasakay tayo sa totoong eroplano. Sabi mo, kahit sa pinakadulong upuan lang tayo, basta magkasama.”
Huminga nang malalim ang kapitan.
“Ma, ngayon, ikaw ang pasahero ko.”
Biglang nagpalakpakan ang mga tao sa loob ng eroplano.
Hindi pa man nakikita ni Aling Rosa ang kanyang anak, pakiramdam niya ay bumalik ang sampung taon ng kanyang buhay sa loob lamang ng ilang segundo.
Ngunit may isang bagay na hindi niya alam.
May mas malaking sorpresa pang naghihintay sa kanya.
At nang bumukas ang kurtina sa unahan ng eroplano, halos hindi na niya nakayanan ang sumunod na nangyari.
Makalipas ang ilang sandali, lumapit sa kanya ang isang flight attendant.
“Ma’am Rosa?”
Tumango siya habang pinupunasan ang kanyang mga mata gamit ang manggas ng kupas niyang cardigan.
“Po?”
“Ako po si Patricia. May ipinadala po sa inyo ang ating kapitan.”
Iniabot ng dalaga ang isang maliit na puting sobre.
Nakasulat sa harapan ang pangalan niya.
Mama.
Isang salita lamang.
Pero nang makita niya ang sulat-kamay, muli siyang napaiyak.
Iyon ang sulat-kamay ni Miguel.
Medyo nakatagilid ang letrang M. Ganoon na iyon mula pa noong elementarya. Ilang beses niya itong pinagsabihan na ayusin ang pagsusulat, ngunit palaging sumasagot ang bata na mas mahalaga raw ang laman ng sulat kaysa sa itsura nito.
“Pwede ko pong buksan?”
“Sa inyo po iyan, Ma’am.”
Dahan-dahang binuksan ni Aling Rosa ang sobre.
May isang lumang litrato sa loob.
Siya at si Miguel.
Nasa harapan sila ng maliit nilang bahay sa San Pablo, Laguna. Nakasuot ng kupas na pulang T-shirt ang batang Miguel. May hawak itong laruang eroplano na nawawala ang isang pakpak.
Sa likod ng litrato, may nakasulat.
“Ma, hindi ko itinapon ang pangarap natin.”
Napakagat si Aling Rosa sa kanyang labi.
Naalala niya ang laruang iyon.
Binili niya sa palengke sa halagang pitumpu’t limang piso, isang araw bago ang ikapitong kaarawan ni Miguel.
Noong gabing iyon, hindi sila nagkaroon ng handa.
Isang maliit na tinapay lamang na may kandila.
Ngunit tuwang-tuwa ang anak niya sa laruang eroplano.
“Ma, paglaki ko, bibili kita ng totoong eroplano!”
Napahalakhak siya noon.
“Anak, kahit electric fan lang muna. Ang init-init sa bahay natin.”
At pareho silang nagtawanan.
Ngayon, hawak niya ang litrato habang nakaupo sa isang totoong eroplano.
Ang anak niyang minsang nangarap bumili ng eroplano ay siya nang nagpapalipad nito.
“Ma’am, may isa pa po.”
Iniabot ni Patricia ang isang maliit na kahon.
Nang buksan iyon ni Aling Rosa, nakita niya ang isang simpleng kuwintas na may palawit na hugis eroplano.
Sa ilalim nito ay may maliit na papel.
“Unang biyahe nating magkasama. Hindi ito ang huli.”
Napayuko siya.
Hindi na niya napigilan ang paghikbi.
Ang babaeng nakaupo sa tabi niya ay marahang humawak sa kanyang balikat.
“Nay, ang swerte naman po ninyo.”
Umiling si Aling Rosa.
“Hindi, anak. Ang anak ko ang masipag. Siya ang…”
Hindi niya natapos ang pangungusap.
Dahil biglang bumalik sa kanyang alaala ang isang gabing matagal na niyang pilit kinakalimutan.
Ang gabing muntik na niyang sabihin kay Miguel na tumigil na sa pag-aaral.
Pitong taon na ang nakalilipas.
Alas-dos ng madaling-araw sa Riyadh.
Nakaupo si Aling Rosa sa sahig ng maliit na silid na ibinigay sa kanya ng kanyang amo.
May hawak siyang cellphone. Sa kabilang linya, umiiyak si Miguel.
“Ma, hindi ko na kaya.”
Napaupo siya nang tuwid.
“Bakit? May nangyari ba sa iyo?”
“Wala po.”
“May sakit ka?”
“Wala, Ma.”
“Eh bakit ka umiiyak?”
Matagal na katahimikan.
Pagkatapos, halos pabulong na nagsalita ang anak.
“Ang mahal ng flight training. Hindi ko na alam kung saan kukuha ng pambayad.”
Hindi agad nakasagot si Aling Rosa.
Noong umagang iyon, nagpadala siya ng halos buong sahod niya sa Pilipinas.
May natira lamang na sapat para sa ilang linggong pagkain at mga personal niyang pangangailangan.
May kailangang bayarang bayarin si Miguel sa paaralan.
May kailangang kumpunihing bubong sa kanilang bahay.
At may gamot pang bibilhin para sa kanyang nakatatandang kapatid na siyang nag-aalaga sa anak niya.
“Magkano pa ang kulang, anak?”
“Ma, huwag na.”
“Magkano nga?”
“Malaki po.”
“Sabihin mo.”
Nang marinig niya ang halaga, napatingin siya sa maliit na alkansiyang nasa ibabaw ng kanyang aparador.
Iyon ang perang iniipon niya para sa sariling pag-uwi.
Tatlong taon na niyang hindi nadaragdagan nang maayos.
Kinabukasan, tinawagan niya ang isang kakilalang Pilipina na naghahanap ng makakatulong sa paglalaba tuwing Biyernes.
“Rosa, day-off mo iyon.”
“Alam ko.”
“Kailan ka naman magpapahinga?”
Napatingin siya sa litrato ng anak na nakadikit sa dingding.
“Kapag piloto na ang anak ko.”
Ngunit hindi ganoon kadali ang lahat.
May mga araw na sumasakit ang kanyang mga kamay sa kakalaba. May mga gabing natutulog siyang hindi pa tuyo ang buhok dahil wala na siyang lakas para magpatuyo.
Minsan, nagkasakit siya.
Tatlong araw siyang nilagnat.
Hindi niya sinabi kay Miguel.
Nang tumawag ang anak, inayos niya ang kanyang buhok, pinunasan ang mukha at ngumiti sa harap ng camera.
“Ma, bakit parang namumutla ka?”
“Ilaw lang ito, anak.”
“Sigurado ka?”
“Oo naman. Kumain ka na ba?”
Iyon ang paborito niyang paraan para ilihis ang usapan.
Kapag tinatanong siya kung kumusta siya, tinatanong niya kung kumain na ang anak.
Kapag sinasabing pagod siya, sasabihin niyang antok lamang.
Kapag may sakit siya, sasabihin niyang nagbabago ang panahon.
Hindi niya alam na unti-unti nang napapansin ni Miguel ang lahat.
“Ma’am Rosa, okay lang po ba kayo?”
Napabalik siya sa kasalukuyan nang marinig ang boses ni Patricia.
Tumango siya.
“Opo. Pasensiya na, ang dami ko lang naalala.”
Ngumiti ang flight attendant.
“May tissue po rito. At tubig.”
“Salamat, anak.”
Tinanggap niya ang baso.
Nanginginig pa rin ang kanyang mga kamay.
Ilang minuto pagkaraan, nagsimula nang umandar ang eroplano patungo sa runway.
Muling narinig ang boses ni Miguel.
“Cabin crew, prepare for takeoff.”
Napahawak si Aling Rosa sa kuwintas.
Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, hindi siya natakot sa paglipad.
Dati, tuwing sumasakay siya ng eroplano, palagi niyang iniisip ang lahat ng maaaring mangyari. Lalo na noong una siyang umalis ng Pilipinas.
Ngunit ngayong araw…
“Anak ko ang piloto,” bulong niya sa sarili.
Napangiti ang babaeng katabi niya.
“Opo, Nay. Narinig naming lahat.”
Natawa siya.
“Ay, pasensiya na.”
“Wala pong dapat ipagpasensiya. Kung anak ko rin po iyon, baka ipinagsigawan ko na sa buong eroplano.”
Sa pagkakataong iyon, natawa nang malakas si Aling Rosa.
At habang unti-unting umaangat ang eroplano mula sa lupa, tumingin siya sa bintana.
Lumiliit ang mga gusali.
Unti-unting naglalaho ang mga kalsada ng Riyadh.
Ang lungsod na naging tahanan niya sa loob ng sampung taon ay unti-unting nawawala sa kanyang paningin.
Maraming beses niyang hiniling na dumating ang araw na iyon.
Pero ngayong nangyayari na, may kakaibang kirot sa kanyang dibdib.
Doon siya tumanda.
Doon siya nagtrabaho hanggang mamaga ang mga paa.
Doon niya ginugol ang sampung kaarawan, sampung Pasko at sampung Bagong Taon na malayo sa kanyang anak.
At doon din niya nakilala ang ilang taong naging pamilya niya sa gitna ng pangungulila.
“Salamat,” mahina niyang sinabi habang nakatingin sa mga ulap.
Hindi niya alam kung para kanino iyon.
Siguro para sa Diyos.
Siguro para sa lahat ng taong tumulong sa kanya.
O baka para sa sarili niyang hindi sumuko.
Halos dalawang oras na silang nasa himpapawid nang dumaan muli si Patricia.
“Ma’am Rosa, kumain na po ba kayo?”
“Opo, anak. Busog pa ako.”
Ngunit biglang kumalam ang kanyang tiyan.
Narinig iyon ng katabi niyang pasahero.
“Nay, parang hindi naman po.”
Napatawa silang tatlo.
“Ay, naku. Nahuli pa ako.”
May dala palang pagkain si Patricia.
Isang maliit na tray na may kanin, manok at mga gulay.
“Ma’am, may espesyal pong bilin ang kapitan.”
“Ano na naman?”
“Kailangan daw po ninyong ubusin ang pagkain ninyo.”
Napailing si Aling Rosa.
“Aba, marunong nang mag-utos ang batang iyon!”
“May sinabi pa po siya.”
“Ano?”
“Bawal daw po ang instant noodles ngayong araw.”
Natigilan siya.
Pagkatapos ay napahagikgik.
“Talagang Miguel na Miguel!”
Hindi niya alam na noong huling taon ng pag-aaral ng anak, minsan itong nakatanggap ng litrato mula sa kanyang Tita Lorna.
Litrato ni Aling Rosa sa isang maliit na silid sa Riyadh.
Nasa harapan niya ang isang mangkok ng instant noodles.
Sa likod niya, may kalendaryong puno ng mga petsang nilagyan ng bilog.
Ang petsa ng pagtatapos ni Miguel.
Ang inaasahang araw ng kanyang pag-uwi.
At isang maliit na tala sa ibaba.
“Konti na lang.”
Noong makita ni Miguel ang litrato, hindi siya nakatulog nang maayos.
Hindi niya sinabi sa ina na nakita niya iyon.
Sa halip, mas lalo siyang nagsikap.
Ngunit may isang pangyayaring halos sumira sa lahat.
Isang pangyayaring hindi kailanman nalaman ni Aling Rosa.
Tatlong taon bago ang kanilang pagkikitang iyon, muntik nang tumigil si Miguel sa pag-aaral.
Hindi dahil bumagsak siya.
Hindi dahil tinamad.
Kundi dahil nalaman niyang nagkakautang na ang kanyang ina.
Isang araw, nagkamali ng padala ng mensahe si Tita Lorna.
Sa halip na sa isa nilang kamag-anak, kay Miguel niya naipadala ang litrato ng isang resibo.
Resibo iyon ng perang hiniram ni Aling Rosa upang maipambayad sa natitirang gastusin sa kanyang flight training.
Agad siyang tumawag sa kanyang tiyahin.
“Tita, ano ito?”
“Miguel…”
“May utang si Mama?”
Hindi nakasagot si Lorna.
“Tita, sabihin mo sa akin.”
Nang malaman niya ang totoo, matagal siyang nakaupo sa gilid ng kanyang kama.
Kinabukasan, kinausap niya ang isang opisyal sa kanilang paaralan.
Nagtanong siya tungkol sa posibilidad na pansamantalang huminto.
Ngunit bago pa niya maisumite ang anumang dokumento, tumawag si Aling Rosa.
“Anak, kumusta ang training?”
“Ayos lang po.”
“Bakit parang malungkot ka?”
“Wala, Ma.”
“May problema ba?”
Napapikit si Miguel.
Gustong-gusto niyang sabihin ang lahat.
Na pagod na siyang makitang nagsasakripisyo ang kanyang ina.
Na ayaw na niyang tumanggap ng pera.
Na handa siyang magtrabaho muna kahit ilang taon bago bumalik sa pag-aaral.
Ngunit biglang nagsalita si Aling Rosa.
“Anak, may ikukuwento ako sa iyo.”
“Ano po?”
“Kanina, may nakita akong eroplano sa langit. Ang laki-laki. Tapos naisip ko, baka balang-araw, ikaw na ang nagpapalipad ng ganoon.”
Tahimik si Miguel.
“Nakakatawa nga, eh. Kumaway pa ako.”
“Ma…”
“Ano?”
“Hindi ka naman po nakita ng piloto.”
“Malay mo!”
Napatawa siya.
At sa kabilang linya, tahimik na umiyak si Miguel.
Hindi niya itinuloy ang paghinto sa pag-aaral.
Sa halip, naghanap siya ng mga pagkakataong makatulong sa gastusin, nag-apply sa mga programang maaaring magbigay ng suporta at tumanggap ng part-time na trabahong hindi makakasagabal sa kanyang pagsasanay.
Hindi niya ikinuwento sa ina ang lahat.
May mga sakripisyong pareho silang itinago sa isa’t isa.
Pareho silang nagsasabing ayos lang sila.
Pareho silang nagsisinungaling nang kaunti.
Dahil pareho silang nagmamahal.
Nang magsimulang maghanda ang eroplano para sa paglapag sa Maynila, halos hindi na mapakali si Aling Rosa.
Paulit-ulit niyang tinitingnan ang kanyang relo.
Tinitingnan ang bintana.
Tinitingnan ang maliit na kuwintas.
“Excited na po kayong makita ang anak ninyo?” tanong ng kanyang katabi.
“Opo.”
“Yayakapin ninyo agad?”
“Opo!”
“Ano po ang una ninyong sasabihin?”
Napaisip si Aling Rosa.
Ang dami niyang gustong sabihin.
Gusto niyang itanong kung kumakain ba ito nang maayos.
Kung sapat ba ang tulog.
Kung may nobya na ba.
Kung bakit hindi nito sinabi ang tungkol sa flight.
Gusto niyang pagalitan dahil pinaiyak siya sa harap ng napakaraming tao.
Pero nang subukan niyang isipin ang mukha ng anak, biglang naglaho ang lahat ng inihanda niyang sasabihin.
“Siguro…” Napangiti siya. “Siguro, yayakapin ko na lang.”
Makalipas ang ilang minuto, ligtas na lumapag ang eroplano sa Ninoy Aquino International Airport.
Nagsimulang magpalakpakan ang ilang pasahero.
Ngunit hindi pa tapos ang sorpresa.
Habang naghihintay na makababa, muling nagsalita ang kapitan.
“Mga minamahal naming pasahero, maraming salamat po sa inyong pagsama sa amin ngayong araw.”
Sandaling tumigil ang boses.
“At para po sa ating espesyal na pasahero sa 42A…”
Napatuwid si Aling Rosa.
“Ma, huwag ka munang aalis. May kukunin lang ako.”
Nagtawanan ang mga pasahero.
“Susmaryosep, Miguel! Ano na naman?”
Narinig siya ng mga taong nakapaligid at lalo silang natawa.
Nang bumukas ang pinto ng eroplano, nagsimulang lumabas ang mga pasahero.
Isa-isa silang dumaan sa upuan ni Aling Rosa.
May ilang bumati sa kanya.
May isang batang babae na nagsabing gusto rin niyang maging piloto paglaki niya.
Hinawakan ni Aling Rosa ang kamay ng bata.
“Mag-aral kang mabuti, anak. Kaya mo rin iyan.”
May isang lalaki namang lumapit.
“Ma’am, OFW rin po ang nanay ko. Nasa Kuwait siya ngayon.”
Ngumiti si Aling Rosa.
“Sabihin mo sa kanya, mag-iingat siya palagi.”
“Opo. Tatawagan ko po siya mamaya.”
Hindi niya alam kung bakit, pero sa bawat taong bumabati sa kanya, pakiramdam niya ay hindi lamang siya ang umuuwi ngayong araw.
Parang dala niya ang mga pangarap ng napakaraming inang malayo sa kanilang mga anak.
Nang halos wala nang pasahero sa loob, lumapit si Patricia.
“Ma’am Rosa, handa na po ba kayo?”
“Ay, anak, kanina pa!”
“Tara po.”
Dahan-dahang tumayo si Aling Rosa.
Medyo sumakit ang kanyang tuhod.
Inayos niya ang kanyang cardigan, kinuha ang lumang handbag at hinawakan ang maliit na kuwintas sa kanyang leeg.
Habang naglalakad siya sa pasilyo, napansin niyang may ilang miyembro ng cabin crew na nakatayo sa unahan.
Nakangiti silang lahat.
“Ano ba ito? Para akong artista!”
Ngunit nang makarating siya sa may pinto ng cockpit, bigla siyang napatigil.
May isang binatang nakatayo roon.
Matangkad.
Malinis ang pagkakaayos ng buhok.
Nakasuot ng puting uniporme, itim na pantalon at kurbatang may gintong detalye.
May mga guhit sa kanyang balikat.
Ngunit hindi iyon ang unang nakita ni Aling Rosa.
Ang unang nakita niya ay ang maliit na peklat sa ibabaw ng kaliwang kilay ng binata.
Nakuha iyon ni Miguel noong walong taong gulang siya matapos mahulog sa bisikleta.
“Miguel?”
Hindi gumalaw ang binata.
Nakatingin lamang siya sa kanyang ina.
Namumula ang mga mata.
“Ma…”
Nahulog sa sahig ang handbag ni Aling Rosa.
Hindi niya napansin.
Mabilis siyang lumapit sa anak, ngunit sa ikalawang hakbang, bigla siyang napatigil.
Para bang hindi siya makapaniwala.
Hinawakan niya ang magkabilang pisngi ni Miguel.
Tiningnan ang kanyang noo.
Ang kanyang mga mata.
Ang maliit na peklat.
“Anak…”
“Opo, Ma. Ako po ito.”
“Ang laki-laki mo na.”
Napatawa si Miguel habang umiiyak.
“Ma, matagal na po akong malaki.”
“Aba, huwag kang sasagot!”
At niyakap niya ang anak nang napakahigpit.
Hindi magawang magsalita ni Miguel.
Iniyuko niya ang ulo at isinubsob ang mukha sa balikat ng kanyang ina.
Sa loob ng sampung taon, boses lamang nito ang naririnig niya sa telepono.
Sa loob ng sampung taon, isang maliit na litrato lamang ang kanyang nayayakap kapag masyado siyang nalulungkot.
Ngayon, naroon na ang kanyang ina.
Totoo.
Mainit ang yakap.
Amoy pamilyar na pabango at mahabang biyahe.
“Ma, sorry po.”
Biglang napaatras si Aling Rosa.
“Bakit ka nagsosorry?”
“Ang tagal kitang pinaghintay.”
Napailing siya.
“Hindi, anak. Ako ang dapat magsorry. Ang dami kong hindi nadaluhang kaarawan mo. Hindi kita naihatid noong unang araw mo sa kolehiyo. Hindi man lang kita…”
“Ma.”
Hinawakan ni Miguel ang kanyang mga kamay.
“Nandoon ka po.”
Umiling siya.
“Wala ako, anak.”
“Nandoon ka sa lahat ng binayaran mong matrikula. Sa bawat tawag mo tuwing gabi. Sa bawat mensahe mong nagtatanong kung kumain na ako.”
Napatigil si Aling Rosa.
“At noong unang beses akong nagpalipad ng maliit na training aircraft, Ma, alam mo kung ano ang nasa bulsa ko?”
Umiling siya.
Inilabas ni Miguel ang isang lumang papel na nakatiklop nang maraming beses.
Dahan-dahan niya itong binuksan.
Isang maliit na sulat.
Nakilala agad iyon ni Aling Rosa.
Siya ang sumulat niyon noong unang taon niya sa Riyadh.
“Anak, huwag kang matakot mangarap. Kahit malayo ako, palagi kitang ipinagdarasal. Mahal na mahal kita. Mama.”
Napahagulgol siya.
“Itinago mo pa iyan?”
“Opo.”
“Anak, halos punit-punit na!”
“Ma, sampung taon ko nang dala iyan.”
Muling niyakap ni Aling Rosa ang anak.
Sa likod nila, tahimik na nagpupunas ng luha si Patricia.
May isa pang flight attendant na kunwari ay abala sa pag-aayos ng gamit.
Ngunit hindi pa rin doon nagtapos ang kanilang araw.
Pagkatapos magpalit ni Miguel ng damit at matapos ang kanyang mga tungkulin, magkasama silang lumabas ng airport.
Mahigpit na hawak ni Aling Rosa ang braso ng anak.
Para bang kapag binitawan niya ito, baka mawala na naman.
“Ma, hindi po ako tatakbo.”
“Malay ko sa iyo!”
“Kanina pa ninyo hawak ang braso ko.”
“Sampung taon kitang hindi nahawakan. Magreklamo ka pa!”
Napatawa si Miguel.
Pagdating nila sa labas, nakita ni Aling Rosa ang kanyang kapatid na si Lorna.
May hawak itong maliit na palumpon ng mga bulaklak.
Sa tabi nito ay may isang batang lalaki at isang dalagitang may dalang karton na may nakasulat na pagbati para sa kanya.
Mga anak iyon ni Lorna.
“Tita Rosa!”
Patakbong lumapit ang dalawang bata.
Niyakap niya ang mga ito.
“Aba, ang lalaki na rin ninyo!”
Napailing si Lorna habang umiiyak.
“Rosa, sa wakas!”
Mahigpit silang nagyakapan.
“Ate, bakit hindi mo sinabi sa akin na si Miguel pala ang piloto?”
“Aba, kapag sinabi ko, sorpresa pa ba iyon?”
Napalingon si Aling Rosa sa anak.
“Pinagkaisahan ninyo ako!”
“Opo, Ma.”
“Mga loko kayo!”
Nagtawanan silang lahat.
Ngunit nang magtanong si Aling Rosa kung sasakay ba sila ng taxi pauwi sa Laguna, biglang nagkatinginan si Miguel at Lorna.
“Anak, bakit?”
“May dadaanan lang po muna tayo.”
“Saan?”
“Sandali lang, Ma.”
“Ay, naku. Huwag ninyo akong iligaw. Pagod na pagod na ako.”
Ngumiti si Miguel.
“Hindi po kita ililigaw. Ihahatid na po kita sa bahay.”
“Eh di umuwi na tayo!”
“Opo. Pero hindi na po sa dati nating bahay.”
Natigilan si Aling Rosa.
“Ano?”
Sa buong biyahe, paulit-ulit na tinatanong ni Aling Rosa kung saan sila pupunta.
Ngunit puro ngiti lamang ang sagot ni Miguel.
Nang makarating sila sa isang tahimik na subdivision sa San Pablo, napatingin siya sa malilinis na kalsada at mga bahay na may maliliit na hardin.
“Anak, bakit tayo nandito?”
“May ipapakita lang po ako.”
Huminto ang sasakyan sa harap ng isang simpleng bahay na kulay puti at mapusyaw na dilaw.
May maliit na puno ng mangga sa gilid.
Sa harapan ay may mga paso ng gumamela at santan.
Napakapit si Aling Rosa sa kanyang handbag.
“Miguel, kaninong bahay ito?”
Hindi agad sumagot ang anak.
Bumaba siya ng sasakyan, umikot sa kabilang panig at inalalayan ang kanyang ina.
“Ma, halika po.”
Lumapit sila sa gate.
Inilabas ni Miguel ang isang maliit na susi.
Iniabot niya iyon kay Aling Rosa.
“Para sa inyo po.”
Napatitig siya sa susi.
“Ano ito?”
“Bahay natin, Ma.”
Hindi gumalaw si Aling Rosa.
Tiningnan niya ang bahay.
Pagkatapos ay ang anak.
Muli ang bahay.
“Anak, huwag mo akong bibiruin.”
“Hindi po ako nagbibiro.”
“Ang mahal ng ganitong bahay!”
“Ma, may ipon na po ako. May hulugan pa akong binabayaran, pero kaya ko naman po.”
Biglang kumunot ang noo ni Aling Rosa.
“Hulugan?”
“Opo.”
“Magkano?”
“Ma…”
“Magkano, Miguel?”
Napakamot sa ulo ang binata.
Napatawa si Lorna sa likod nila.
“Ayan! Sabi ko sa iyo, hindi uubra ang sorpresa mo kapag pera na ang pinag-usapan!”
Nagtawanan sila.
Ngunit seryoso si Aling Rosa.
“Anak, ayokong mabaon ka sa utang dahil sa akin.”
Hinawakan ni Miguel ang kanyang kamay.
“Ma, pinagplanuhan ko po ito. Hindi ko naman po binili nang biglaan. May sapat akong ipon at regular akong nagbabayad. Hindi ninyo kailangang mag-alala.”
Matagal siyang tumingin sa anak.
“Sigurado ka?”
“Opo.”
“At hindi ka na mangungutang para lang may maipakita sa akin?”
“Hindi po.”
“Sige.”
Sandaling tumahimik siya.
Pagkatapos ay bigla niyang sinabi, “Pero ako ang pipili ng kurtina!”
Napahalakhak si Miguel.
“Opo, Ma. Kahit anong kulay!”
Nang buksan nila ang pinto, isang malinis na sala ang bumungad kay Aling Rosa.
May simpleng sofa.
Isang maliit na hapag-kainan.
Mga kurtinang kulay cream.
At sa dingding…
Nakasabit ang isang malaking litrato niya at ni Miguel noong bata pa ito.
Sa ilalim ng litrato ay may maliit na estanteng puno ng mga lumang gamit.
Ang unang medalya ni Miguel sa elementarya.
Ang kanyang diploma sa high school.
Isang maliit na laruang eroplano na nawawala ang isang pakpak.
At isang lumang alkansiyang kulay asul.
Napahawak si Aling Rosa sa kanyang dibdib.
“Anak, bakit nandito lahat ng ito?”
“Dinala ko po mula sa lumang bahay.”
Lumapit siya sa laruang eroplano.
Dahan-dahan niya itong hinawakan.
“Akala ko itinapon mo na ito.”
“Hindi po.”
“Sirang-sira na, oh.”
“Ma, iyan po ang unang eroplanong binili ninyo para sa akin.”
Napangiti siya.
“Pitumpu’t limang piso lang iyan noon.”
“Opo. Pero iyan ang pinakamahalagang eroplano ko.”
Hindi sumagot si Aling Rosa.
Sa halip, niyakap niya ang laruan.
Pagkatapos ay napansin niyang may isang pinto sa dulo ng pasilyo.
“Ano iyon?”
“Kuwarto ninyo po.”
Binuksan ni Miguel ang pinto.
May malambot na kama sa loob.
Isang maliit na aparador.
Isang bintanang nakaharap sa hardin.
At isang malaking electric fan sa sulok.
Napatawa si Aling Rosa.
“Aba, may electric fan na tayo!”
Napangiti si Miguel.
“Naalala ninyo po?”
“Siyempre naman!”
“May aircon din po, Ma.”
“Ay, huwag! Sayang sa kuryente!”
Napahawak sa noo si Miguel.
“Ma, kaya ko naman pong bayaran!”
“Electric fan muna. Kapag sobrang init, saka natin buksan ang aircon.”
Napailing ang binata.
Wala talagang nagbago sa kanyang ina.
Ngunit nang makita ni Aling Rosa ang isang maliit na mesa sa tabi ng kama, bigla siyang natahimik.
May isang lumang cellphone roon.
Ang dati niyang cellphone.
Ang ginamit niya noong unang taon niya sa Saudi Arabia.
Sa tabi nito ay may isang bagong cellphone at isang maliit na papel.
“Nandito na ako, Ma. Hindi mo na kailangang maghintay sa video call.”
Dahan-dahang umupo si Aling Rosa sa kama.
Hinawakan niya ang papel.
Pagkatapos ay tumingin sa anak.
“Miguel…”
“Opo?”
“Pwede bang dito ka muna matulog mamaya?”
Napangiti ang binata.
“Ma, dalawampu’t anim na taong gulang na po ako.”
“Aba, noong bata ka, ayaw mong matulog kapag wala ako!”
“Ma naman!”
“Ngayon, ako naman ang ayaw matulog nang wala ka.”
Nawala ang ngiti ni Miguel.
Lumapit siya at umupo sa tabi ng kanyang ina.
“Opo, Ma. Dito muna ako.”
Kinagabihan, naghanda si Lorna ng simpleng salu-salo.
May sinigang na baboy, pritong tilapia, ensaladang talong at isang malaking mangkok ng kanin.
Mayroon ding paboritong leche flan ni Aling Rosa.
Ngunit bago pa sila magsimulang kumain, biglang nagtanong si Miguel.
“Ma, ano po ang pinakagusto ninyong gawin ngayong nakauwi na kayo?”
Hindi agad nakasagot si Aling Rosa.
Napatingin siya sa mga pagkaing nasa mesa.
Pagkatapos ay sa kanyang kapatid.
Sa dalawang batang masayang nag-aagawan sa huling piraso ng pritong isda.
At sa anak niyang nakaupo sa tabi niya.
“Matulog.”
Nagtawanan silang lahat.
“Seryoso po, Ma!”
“Seryoso ako! Sampung taon akong kulang sa tulog!”
Napahagikgik si Lorna.
“Totoo naman.”
Ngunit pagkatapos ng tawanan, biglang naging tahimik si Aling Rosa.
“Alam mo, anak…”
Tumingin sa kanya si Miguel.
“Ang gusto ko lang talaga, iyong ordinaryong buhay.”
“Ano pong ibig ninyong sabihin?”
“Gusto kong magising nang hindi nagmamadali. Magluto ng almusal. Magdilig ng halaman. Pumunta sa palengke. Makipagkuwentuhan sa kapitbahay.”
Napangiti siya.
“At gusto kong maglaba ng damit mo.”
Napailing agad si Miguel.
“Ma, may washing machine na po tayo!”
“Aba, mas marunong akong maglaba kaysa sa washing machine!”
“Ma, sampung taon na po kayong naglalaba para sa ibang tao. Magpahinga naman po kayo.”
Biglang natahimik si Aling Rosa.
Hindi dahil nasaktan siya.
Kundi dahil sa unang pagkakataon sa loob ng napakahabang panahon, may nagsabi sa kanyang hindi na niya kailangang magtrabaho.
Walang nag-uutos.
Walang tumatawag mula sa kabilang silid.
Walang naghihintay na hugasang pinggan o plantsahing damit.
May anak lamang na gustong makita siyang magpahinga.
“Anak…”
“Opo?”
“Pwede bang yakapin ulit kita?”
Hindi na sumagot si Miguel.
Tumayo siya at niyakap ang kanyang ina.
At sa gitna ng kanilang simpleng hapunan, muling umiyak si Aling Rosa.
Hindi naging perpekto ang mga sumunod na linggo.
Sa katunayan, may mga araw na halos mag-away sila ni Miguel.
Ayaw kasing tumigil ni Aling Rosa sa paggawa ng mga gawaing-bahay.
Isang umaga, nagising si Miguel at nadatnan ang ina na nagkukuskos ng sahig.
“Ma!”
Napalingon siya.
“Bakit?”
“Ano pong ginagawa ninyo?”
“Naglilinis.”
“Ma, alas-singko pa lang!”
“Eh malinis na ang bahay bago ka mag-almusal.”
Kinuha ni Miguel ang basahan.
“Ma, ako na po.”
“Aba, marunong ka bang maglinis?”
“Ma, piloto po ako!”
“Eh ano naman? Hindi naman naglilinis ng bahay ang eroplano!”
Napatawa si Miguel.
Sa huli, nagkasundo silang maghahati sa mga gawaing-bahay.
Hindi dahil kailangang patunayan ni Aling Rosa na kaya pa niyang magtrabaho.
Kundi dahil gusto niyang maramdaman na may silbi pa rin siya.
Unti-unti rin niyang natutuhang magpahinga.
May mga umagang nakaupo lamang siya sa hardin habang umiinom ng kape.
May mga hapong nanonood siya ng paborito niyang palabas sa telebisyon.
At may mga gabing sabay silang naghahapunan ni Miguel kapag wala itong biyahe.
Minsan, tinatawag pa rin niya ang anak para itanong kung kumain na ito.
Kahit nasa kabilang kuwarto lamang.
“Anak! Kumain ka na ba?”
“Opo, Ma!”
“Sigurado ka?”
“Opo!”
“May prutas sa ref!”
“Ma, kakakain ko lang!”
Ngunit palaging may kasunod na ngiti ang kanilang munting pagtatalo.
May mga gabing nasa biyahe si Miguel at naiiwang mag-isa si Aling Rosa.
Hindi pa rin niya maiwasang mag-alala.
Kapag may malakas na ulan, napapatingin siya sa langit.
Kapag may nababalitaang masamang panahon, agad niyang tinitingnan ang cellphone.
Ngunit ngayon, hindi na siya nag-iisa sa kanyang pag-aalala.
May kapatid siyang maaaring tawagan.
May mga kapitbahay na nagiging kaibigan.
At higit sa lahat, may tahanang maaari niyang tawaging kanya.
Isang Linggo ng umaga, tatlong buwan matapos ang kanyang pag-uwi, may inihandang sorpresa si Miguel.
“Ma, magbihis po kayo.”
“Saan tayo pupunta?”
“May lakad tayo.”
“Aba, sabihin mo muna. Baka mahal ang pupuntahan natin!”
Napatawa ang binata.
“Hindi po kayo gagastos.”
Pagkalipas ng isang oras, nakarating sila sa isang maliit na parke kung saan may mga batang naglalaro.
Sa isang bahagi ng parke, may mga pamilyang nagpi-picnic.
May dalang malaking basket si Miguel.
“Anak, bakit tayo nandito?”
“May gusto lang po akong gawin.”
Inilabas niya mula sa basket ang isang makapal na papel.
Pagkatapos ay tinupi niya iyon.
Isang beses.
Dalawang beses.
Hanggang sa maging isang simpleng eroplanong papel.
Iniabot niya iyon sa kanyang ina.
“Ma, naaalala ninyo po noong bata ako?”
Napangiti si Aling Rosa.
“Ikaw iyong batang puro eroplanong papel ang ginagawa!”
“Opo.”
Tumayo si Miguel at itinuro ang malawak na damuhan.
“Noon, lagi ninyong sinasabi na kapag naging piloto ako, kayo ang una kong isasakay.”
Tumango si Aling Rosa.
“At natupad naman.”
“Ngayon, may isa pa po akong pangarap.”
“Ano iyon?”
Umupo si Miguel sa tabi niya.
“Gusto kong makapaglakbay tayo nang magkasama. Hindi dahil may trabaho ako. Hindi dahil may kailangan kayong puntahan. Kundi dahil gusto lang nating mamasyal.”
Napatingin si Aling Rosa sa anak.
“Saan naman?”
“Kahit saan po. Baguio. Palawan. Cebu. Kung gusto ninyo, kahit sa ibang bansa.”
Bigla siyang natawa.
“Ayoko munang mag-abroad! Kakasawa na!”
Nagtawanan silang dalawa.
“Sige po. Baguio muna.”
“May strawberry ba roon?”
“Marami po.”
“Eh di doon tayo!”
Ngunit bago sila umalis sa parke, hiniling ni Miguel na sabay nilang paliparin ang eroplanong papel.
Hinawakan ni Aling Rosa ang isang pakpak.
Hinawakan naman ni Miguel ang kabila.
“Handa na po kayo, Ma?”
“Opo, Captain!”
Sabay nilang binitawan ang maliit na eroplano.
Lumipad iyon nang ilang metro bago bumagsak sa damuhan.
Napatawa si Aling Rosa.
“Aba, Captain! Parang hindi ka marunong magpalipad!”
Napahawak sa dibdib si Miguel.
“Ma, papel lang po iyan!”
“Palusot!”
Hinabol nila ang maliit na eroplano.
At sa unang pagkakataon sa loob ng sampung taon, nakita ni Miguel ang kanyang ina na tumatakbo habang tumatawa.
Hindi dahil nagmamadaling pumasok sa trabaho.
Hindi dahil may hinahabol na bus.
Kundi dahil masaya siya.
Pagkaraan ng ilang buwan, natuloy ang kanilang unang bakasyon sa Baguio.
Hindi marangya ang kanilang biyahe.
Sumakay sila ng bus, nagdala ng sariling baon at tumuloy sa isang maliit na hotel na malapit sa Burnham Park.
Ngunit para kay Aling Rosa, iyon ang pinakamagandang bakasyong naranasan niya.
Bumili siya ng strawberry jam.
Nagpakuha ng litrato sa harap ng mga bulaklak.
At halos isang oras na nakipagtawaran sa isang tindera para sa tatlong hinabing bag.
“Ma, bilhin na po natin!”
“Sandali! Marunong akong tumawad!”
“Ma, sampung piso na lang ang pinag-uusapan ninyo!”
“Aba, sampung piso rin iyon!”
Napailing si Miguel.
Ngunit nang gabing iyon, habang nakaupo sila sa balkonahe ng kanilang hotel, biglang naging seryoso ang kanyang ina.
“Anak, may sasabihin ako.”
“Ano po iyon?”
“Salamat.”
Napatingin si Miguel sa kanya.
“Para saan po?”
“Sa lahat.”
Napangiti ang binata.
“Ma, ako po ang dapat magpasalamat.”
Umiling si Aling Rosa.
“Hindi lang dahil sa bahay. Hindi lang dahil sa eroplano. Salamat dahil hindi mo ako kinalimutan.”
Nawala ang ngiti ni Miguel.
“Ma, paano ko naman po kayo makakalimutan?”
“Alam mo, may mga gabi sa Saudi na iniisip ko kung kilala mo pa ba ako. Kung naaalala mo pa ang amoy ko. Kung kapag umuwi ako, baka hindi mo na ako gustong yakapin.”
Napatingin siya sa malayong mga ilaw ng lungsod.
“Takot na takot ako noon.”
Matagal na hindi nagsalita si Miguel.
Pagkatapos ay inilapit niya ang kanyang upuan sa ina.
“Ma, noong graduation ko, may isang bakanteng upuan sa tabi ni Tita Lorna.”
Napalingon si Aling Rosa.
“Alam ko.”
“Nilagyan ko po iyon ng maliit na litrato ninyo.”
Biglang namasa ang kanyang mga mata.
“Hindi mo sinabi sa akin.”
“Kasi alam kong iiyak kayo.”
“Aba, umiiyak naman ako ngayon!”
Napatawa sila.
Pagkatapos ay hinawakan ni Miguel ang kamay ng kanyang ina.
“Ma, hindi po kayo nawala sa buhay ko. Kahit kailan.”
Niyakap siya ni Aling Rosa.
At sa malamig na gabi ng Baguio, matagal silang nanatiling magkatabi.
Walang kailangang sabihin.
Wala nang video call na kailangang tapusin dahil may pasok kinabukasan.
Wala nang paalam na sinusundan ng sampung taong paghihintay.
Magkasama na sila.
Isang taon matapos ang kanyang pag-uwi, muling sumakay ng eroplano si Aling Rosa.
Ngunit sa pagkakataong iyon, hindi na siya patungo sa ibang bansa upang magtrabaho.
Kasama niya si Miguel sa isang bakasyon.
Bago sila sumakay, huminto muna siya sa harap ng malaking bintana ng airport.
Pinanood niya ang mga eroplanong dahan-dahang umaandar sa runway.
“Anak…”
“Opo, Ma?”
“Alam mo ba kung ano ang naisip ko noong una akong umalis papuntang Saudi?”
“Ano po?”
“Akala ko, kapag sumakay ako ng eroplano, iyon na ang simula ng pinakamalungkot na bahagi ng buhay ko.”
Hinawakan ni Miguel ang kanyang kamay.
“At ngayon po?”
Napangiti si Aling Rosa.
“Ngayon, kapag nakakakita ako ng eroplano, naaalala ko kung gaano ako kaswerte na may anak akong katulad mo.”
Napayuko si Miguel.
“Ma, baka umiyak na naman ako.”
“Aba, piloto ka! Bawal umiyak!”
“Ma, kayo nga po, buong flight umiyak noon!”
Napahalakhak si Aling Rosa.
Pagkatapos ay inilabas niya mula sa kanyang handbag ang lumang litrato nilang mag-ina.
Ang litrato sa harap ng maliit nilang bahay.
Ang litrato ng batang may hawak na sirang laruang eroplano.
“Anak, kuhanan mo nga ako ng litrato rito.”
“Sige po.”
Tumayo siya sa harap ng malaking bintana.
Sa likod niya ay isang eroplanong naghahanda para sa susunod nitong biyahe.
Ngumiti siya nang buong-buo.
Hindi na niya kailangang magkunwaring masaya sa harap ng camera.
Hindi na niya kailangang itago ang pagod.
Nang matapos ang pagkuha ng litrato, lumapit si Miguel at ipinakita iyon sa kanya.
“Ayan, Ma. Ang ganda ninyo!”
Napatingin si Aling Rosa sa kanyang mukha sa screen.
Naroon pa rin ang mga kulubot.
Naroon pa rin ang mga bakas ng pagod sa paligid ng kanyang mga mata.
Ngunit may kakaiba.
Mas maliwanag ang kanyang ngiti.
Mas payapa ang kanyang mukha.
At sa unang pagkakataon, hindi niya naisip na mukha siyang matanda.
Naisip niyang mukha siyang masaya.
“Anak, isa pa.”
“Sige po.”
“Pero kasama ka na.”
Inilapit ni Miguel ang kanyang mukha sa ina.
Niyakap siya nito sa balikat.
At habang nakangiti silang dalawa sa harap ng camera, biglang bumulong si Aling Rosa.
“Anak, mahal na mahal kita.”
Napangiti si Miguel.
“Mahal na mahal din po kita, Ma.”
Pagkatapos ay nagbiro siya.
“Pero Ma, sa susunod na biyahe, huwag na po kayong magdala ng tatlong kilong tuyo sa maleta.”
Napahalakhak si Aling Rosa.
“Aba! Mahal ang tuyo sa ibang lugar!”
At sabay silang nagtawanan habang naglalakad patungo sa kanilang boarding gate.
Dati, sampung taon siyang naghintay para makauwi.
Ngayon, wala na siyang kailangang hintaying espesyal na okasyon para makasama ang kanyang anak.
Sa bahay man, sa palengke, sa simpleng hapunan o sa isang biyahe sa eroplano, mayroon na silang pagkakataong bumawi sa mga araw na hindi nila naibahagi sa isa’t isa.
At tuwing tinatanong si Aling Rosa kung ano ang pinakamagandang regalong natanggap niya mula sa anak niyang piloto, palagi siyang may iisang sagot.
“Hindi ang bahay. Hindi ang kuwintas. Hindi rin ang pagsakay ko sa eroplanong siya ang nagpapalipad.”
Ngumingiti siya bago magpatuloy.
“Ang pinakamagandang regalo sa akin ng anak ko ay ang pagkakataong maging nanay niya ulit, araw-araw, nang hindi na kami kailangang magpaalam sa isa’t isa sa harap ng cellphone.”
At sa tuwing naririnig iyon ni Miguel, palagi niyang sinasagot ang kanyang ina sa parehong paraan.
“Ma, hindi naman po kayo tumigil sa pagiging nanay ko.”
Pagkatapos ay hahalikan niya ito sa noo.
“Kahit noong nasa kabilang panig kayo ng mundo.”
WAKAS.